Geschiedenis en legendes | Nationaal Park De Peel

Van ondoordringbaar moeras naar een landschap vol verhalen

Eeuwenlang was De Peel een ruig, nat en ondoordringbaar hoogveenmoeras. De romeinen noemden het gebied ‘paludosus’, moerassige streek, wat waarschijnlijk later ‘Peel’ werd. Een plek die slecht toegankelijk was, waar je niet wilde verdwalen en nauwelijks kon wonen. Tot men het zwarte goud van De Peel ontdekte. Het landschap veranderde stap voor stap in een gebied waar mensen werkten, leefden en later zelfs vochten voor vrijheid.

Ontdek de geschiedenis en het mysterie van De Peel door verhalen over turfsteken, over legendes zoals witte wieven en dwaallichten en over de strijd in de Tweede Wereldoorlog. En zie met eigen ogen de littekens van de geschiedenis in het landschap van De Peel.

Opkomende zon in landschap met dauw op gras — Marijke Vaes

Turfsteken: het zware werk dat De Peel vormde

In het hoogveenmoeras van De Peel vond je ooit een meters dikke veenlaag, bestaande uit oude plantenresten. Al in de 13e eeuw ontdekte men dat je veen kon drogen om er turf van te maken, en die turf brandde goed. Lang werd er op kleine schaal turf gestoken, voornamelijk voor eigen gebruik.

Zwarte goudkoorts

‘Het zwarte goud’ werd steeds belangrijker als brandstof en dus werd er steeds meer turf gestoken. De piek van turfwinning lag tussen 1850 en 1930, toen er niet veel bos en dus weinig brandhout meer was. Op Brabantse grond gebeurde dat op grote schaal door de firma van der Griendt, die lange rechte vaarten en kanalen groef om turf te vervoeren. Aan de Limburgse kant stak iedere boer turf op zijn eigen stukje gepachte grond en voerde dit af in een kar. Zo ontstonden er veenputten in verschillende maten en smalle ‘peelbanen’ verspreid over De Peel.

Daarnaast groeide het aantal mensen en kwam er meer industrie. Dankzij de aanleg van diverse kanalen, zoals de Zuid-Willemsvaart, Helenavaart en het kanaal van Deurne, ontstonden er verbindingen waarover het turf vervoerd kon worden. Bovendien werden er machines gebouwd voor het turfsteken.

Oude zwartwitfoto van turfstekers die op en naast grote stapel turf staan — Staatsbosbeheer

Oude zwartwitfoto van turfsteker die turf afgraaft — Staatsbosbeheer

Oude zwartwitfoto van stapel turfblokken — Staatsbosbeheer

Van turfindustrie terug naar natuur

Aan het begin van de 20e eeuw was er niet veel veen over. Door al het werk was het landschap ingrijpend veranderd. Van dichtbegroeid hoogveenmoeras naar een open en waterrijk gebied. Men ging over tot ontginning van de afgegraven delen, om hier weilanden en akkers aan te leggen. 4.000 hectare bleef echter bewaard als natuurgebied. 1.400 hectare daarvan werd in 1993 aangewezen als Nationaal Park De Groote Peel.

Ontdek meer over turfsteken

In het landschap

Als je vandaag door het gebied wandelt zie je grote waterplassen, kleine veenputjes en lange lijnen (peelbanen en vaarten) als ‘littekens’ van het turfsteekverleden nog steeds terug. Je kunt zelfs het verschil tussen de Brabantse en Limburgse turfwinning terugzien in het landschap.

Ook benamingen in het gebied stammen uit de tijd van de turfstekers. Bijvoorbeeld de waterplas ‘Aan ’t Elfde’ in De Groote Peel, die ooit werd aangewezen als het elfde perceel waar turf gestoken mocht worden.

Terug in de tijd

Diverse (openlucht)musea bieden een kijkje in hoe turfstekers vroeger woonden en werkten. Bijvoorbeeld Museum Klok & Peel, het Toon Kortooms Park en het Peelmuseum.

Vaart in hoogveenlandschap — Marijke Vaes

Waterplas met vogels en berken langs de oever

Sages & Legenden: het Moeras Mysterie van De Peel

Hoewel De Peel steeds toegankelijker werd en er meer mensen woonden en werkten, bleef het een onheilspellend gebied. Mist, moerassen en eindeloze vlaktes maakten het een plek waar je makkelijk verdwaalde. Na een harde dag werken doken allerlei verhalen op. Over mysterieuze schimmen in de verte, akelige geluiden en mensen die De Peel in gingen en nooit terugkwamen. In een tijd zonder tv, radio of internet werden de verhalen van mond tot mond doorverteld. En zo werden de verhalen steeds spannender van generatie op generatie.

Verhalen die je doen verdwalen

Zodra de zon verdwijnt en plaatsmaakt voor het donker komen ze tevoorschijn. Vanuit de diepste krochten van de aarde borrelt het moer waaruit de kwelgeesten jammerend herrijzen. Mist verandert in witte wieven, zielen van vrouwen die nog geen rust hebben gevonden. De een waarschuwt je voor gevaar, de ander probeert je juist dieper het moeras in te lokken. Ook dwaallichten kunnen je het op het verkeerde spoor zetten. Wie het geheim van het moeras kent, weet dat die flikkerende lichtjes eigenlijk brandend moerasgas zijn. Maar zelfs met die kennis blijft het Moeras Mysterie van De Peel onontdekt en stelt het landschap je makkelijk op de proef.

Mistig landschap bij water — Marijke Vaes

Een echte vondst: de Romeinse helm

In 1910 vond turfgraver Gabriël (Gebbel) Smolenaars uit Meijel nabij Helenaveen een Romeinse verguld zilveren paradehelm. Er wordt gedacht dat de helm een offer was, maar er spoken ook andere verhalen rond. Zo zou de dolende ridder nog altijd door De Peel dwalen, op zoek naar zijn verloren helm.

Ontdek het mysterie tijdens deze fietsroute. Bezoek de vindplaats of bekijk replica’s en beleef verhalen in Museum Klok & Peel en Museum Peel en Maas.

Twee turfstekers in wei met gouden helm — Willeke Machiels

Gouden helm op paal naast wei in natuur — Land van de Peel

De Tweede Wereldoorlog: strijd in een onherbergzaam landschap

Onder de rust die je vandaag de dag in De Peel vindt, schuilt een geschiedenis van strijd. Ten tijde van de Tweede Wereldoorlog was De Peel na Normandië één van de regio’s waar het zwaarst werd gevochten. De ondoordringbaarheid van het landschap maakte het een strategisch gebied. Het landschap bood schuilplaatsen, maar ook gevaar.

Een linie door het moeras

Aan het begin van de oorlog maakte De Peel deel uit van de Peel-Raamstelling. Een lange verdedigingslinie van kazematten, loopgraven en versperringen van Grave tot aan Weert. Het moerassige landschap zou de vijand vertragen. Maar op 10 mei 1940, de eerste Nederlandse oorlogsdag, viel de linie.

Belfort Vossenberg

Bij het 22 meter hoge Belfort in Meijel vind je zes kazematten die onderdeel uitmaakten van de Peelraamstelling. Ook zijn hier schuttersputten nog zichtbaar, waar soldaten alleen beschermd werden door een schild. En bewandel een ontsnappingsroute, die eeuwen daarvoor al essentieel was voor turfwinning in De Peel.

Landschap met kazemat en platte steen met bord en kruizen erop — Belfort Vossenberg

Death Valley De Peel

Tijdens de hevige lucht- en grondoorlog tussen 1940 en 1945 stortte hier een enorm aantal vliegtuigen neer. Het gebied kreeg daarom de bijnaam Death Valley. Een aantal van deze crashlocaties zijn nog zichtbaar in het landschap. Bijvoorbeeld in De Mariapeel, waar een monument de crashlocatie van een Brits vliegtuig markeert. Een netwerk aan fietsroutes van in totaal 400 km vertelt het verhaal van Death Valley De Peel.

Ontdek meer over de Tweede Wereldoorlog in De Peel

Diverse musea vertellen het verhaal van de oorlog in de drassige Peel:

Oorlog in de Peel in Melderslo
Museum Peel en Maas in Helden
Oorlogsmuseum Overloon in Overloon

Oorlogsmonument in hoogveenlandschap — Simone Wittgen